علم سانسیتومتری چیست؟

علم سانسیتومتری
علم سانسیتومتری

وبسایت اردبیل سینما تقدیم می کند: علم سانسیتومتری چیست؟ – بخش مقالات فنی سینما: به سانسيتومتري علم مقياس ها يا زبان اندازه ها نيز مي گويند؛ اگرچه ترجمه دقيق آن حساسيت سنجي است. ريشه اين لغت در Sensitive به معناي حساسيت مشتق شده است.

در فوتوگرافي يا سينماتوگرافي، سانسيتومتري علمي است كه به كمك آن، حساسيت امولسيون هاي گوناگون را اندازه گيري مي كنند. به عبارت ديگر، تمام مشخصات مواد حساس مورد مصرف در عكاسي و سينما، از اين طريق تعيين مي شود. اين مشخصات شامل اطلاعاتي در مورد چگونگي شرايط مربوط به گرفتن تصوير و اكسپوژر و شرايط استاندارد كردن سيستم ظهور است. به كمك سانسيتومتري مي توان قدرت داروهاي ظهور، آلودگي داروهاي ظهور و نوسان هاي تركيبات مختلف شيميايي را كنترل كرد. از اين رو در لابراتوارهاي بزرگ، بخش سانسيتومتري، نقش هماهنگي و كنترل فني را بر عهده دارند. كساني كه در سانسيتومتري به كار مشغولند، ضرورتاً بايد در تمام زمينه هاي لابراتوار و فيلمبرداري تجربه كافي داشته باشند.

در سينما بر خلاف عكاسي، حساسيت فيلم ها را بر روي جعبه ها نمي نويسند، مي دانيد چرا؟

براي آنكه حساسيت فيلم ها، مخصوصاً فيلم هاي رنگي، بر اثر مرور زمان يا شرايط نامناسب در انبارهاي فيلم يا وسايل حمل و نقل مثل كشتي و يا حتي هواپيما كاهش پيدا مي كنند. از اين رو توصيه نمي شود كه قبل از اقدام به فيلمبرداري، در مورد سوابق فيلم مورد مصرف به لابراتوار مراجعه كنيد تا اگر لابراتوار سوابقي از آن امولسيون در دست ندارد، حتماً از آن سانسيتو چاپ كند و منحني آن را رسم و ميزان حساسيت آن را برايتان محاسبه كند.

علم سانسيتومتري در دوران امولسيون مرطوب، فقط در كارخانه هاي كوچك آن زمان كه محصولات عكاسي مي ساختند موردِ استفاده داشت. ولي اخيراً تمام لابراتوارهاي سينمايي يا عكاسي به اين سيستم مجهز شده اند. امروزه حتي اهميت و ضرورت اندازه گيري حساسيت و شرايط دقيق ظهور فيلم ها، براي عكاسان آماتور هم آشكار شده است.

در بين عكاسان آماتور دو دوست قديمي به نام هايFerdinand Hunter  و  Vero Driffieldبه عنوان دو همكار در يك شركت شيميايي در انگلستان كار مي كردند. همين دو نفر، علم سانسيتومتري را بنيان نهادند. آنها راجع به ارتباط شدتِ نور و راندمان مقادير خاكستري يا دانسيته، يا مقدار سياهي، خيلي فكر كردند و تحقيقات آنها باعث گرديد تا اولين دستگاه محاسبه كننده اكسپوژر ساخته شود كه در آن موقع Actinograph يا Exposure Calculator نام گرفت. شدت و مقادير مختلف خاكستري در سانسيتوي زير قابل رويت است.

شدت و مقادير مختلف خاكستري در سانسيتوي
شدت و مقادير مختلف خاكستري در سانسيتوي

خانه اول كه از بقيه روشن تر است دانسيته اش معادل با ۰/۱۵ است و پله دوم ۰/۳۰ و پله چهارم ۰/۶۰ و بالاخره پله آخر يا پله بيست و يكم دانسيته اش برابر است با ۳/۱۵ كه تقريباً نور از آن عبور نمي كند.

ظهور چيست؟

وقتي عكسي مي گيريم، مقدار معيني نور وارد دوربين مي شود و به صفحه حساس به نور يا همان فيلم عكاسي برخورد مي كند، بلافاصله تصوير نامرئي بر روي فيلم ثبت مي شود. اما همان طور كه گفته شده اين تصوير نامرئي است و براي ديدن آن، بايد فيلم گرفته شده را در تاريكي ظاهر كرد.

عموماً صفحات حساس عكاسي يا فيلم ها، از مخلوط كردن برمور نقره در محلول ژلاتين به دست مي آيند. تمام كوشش ها و آزمايش هايي كه براي ديدن اين فعل و انفعالات، يعني اثر تابش نور بر صفحه حساس يا امولسيون به عمل آمده بي نتيجه مانده است ولي تمام تئوري هاي آن در عمل به اثبات رسيده است.

براي آشكار كردن تصاوير نامرئي، بايد از محلول هاي ظهور استفاده كنيم. مرحله ظهور از اهميت خاصي برخوردار است. براي نتيجه بهتر، بايد عوامل متعددي را در نظر داشته باشيم. قبل از هر چيز بايد داروي ظهور مورد توجه قرار گيرد زيرا اين دارو فقط بر آن دسته از املاح متبلور نقره كه در معرض تابش نور واقع شده اند اثر مي گذارد و آنها را به نقره تبديل مي كند. به عبارت ديگر، برمور نقره احيا مي شود. اگر در تاريكي، يك تكه فيلم گرفته نشده يا فيلم خام را به داخل داروي ظهور فرو ببريم، هيچ گونه فعل و انفعال شيميايي صورت نمي گيرد يا در حقيقت، دارو بر فيلم اثري نخواهد داشت.

وقتي برمور احيا مي شود، برمور از نقره آزاد مي شود. نقره در روي فيلم باقي مي ماند و برمور به صورت يون منفي در محلول پراكنده مي شود. در شرايط مختلف، برمور آزاد شده، مي تواند به نوبه خود مشكلاتي را ايجاد كند. ذرات نقره كه در روي فيلم باقي مي مانند، تصوير نگاتيو را تشكيل مي دهند.


اثر داروي ظهور

اگر ضخامت لايه حساس يا امولسيون خيلي كم باشد، داروي ظهور همزمان و يكنواخت مي تواند بر روي فيلم تأثير بگذارد. با اين فرض، داروي ظهور تقريباً يكنواخت و ثابت بر تمام سطح امولسيون، يعني نواحي يا قسمت هايي كه نور خورده اند، اثر مي گذارد و آهسته آهسته به داخل امولسيون نفوذ مي كند.

همان طور كه مي دانيد لايه حساس يا امولسيون از ژلاتين ساخته شده است و براي آنكه محلول ظهور بتواند به داخل آن نفوذ كند، بايد فيلم خيس بخورد تا ژلاتين به قدر كافي پف كند. پس از پف كردن يا باد كردن امولسيون، محلول ظهور به داخل آن نفوذ مي كند و در آنجا پخش مي شود. وقتي محلول ظهور به داخل امولسيون نفوذ مي كند، فقط بر آن دسته از املاح نقره تأثير مي گذارد كه در معرض تابش نور واقع شده باشند. پس از اين فعل و انفعال، محلول ظهور ضعيف مي شود و بايد جاي خودش را به محلول تازه بدهد.


زمان ظهور:

موضوع تأثيرگذاري و سرعت و شدت اثر داروي ظهور بر روي امولسيون، به ماهيت و فرمول محلول ظهور بستگي دارد. يكي از عوامل موثر، قدرت محلول ظهور است. يك داروي ظهور پر قدرت، قبل از آنكه وقت دشته باشد تا به عمق امولسيون نفوذ پيدا كند، به اندازه زيادي بر روي سطح فيلم دانسيته ايجاد مي كند. در حالي كه محلول هاي ظهور كم قدرت، براي آنكه بتوانند همان مقدار سياهي يا دانسيته را بر سطح فيلم ايجاد كند، به زمان بيشتري نياز دارند. مضافاً بر اينكه اگر زمان به قدر كافي باشد، محلول ظهور مي تواند تا عمق امولسيون هم نفوذ كند.


تأثير درجه حرارت:

مي دانيد كه در فعل و انفعالات شيميايي، حرارت به عنوان يك كاتاليزر، باعث تسريع در فعل و انفعال است. اگر درجه حرارت ظهور افزايش يابد مثل آن است كه قدرت و سرعتِ عمل داروي ظهور افزايش يافته است. اين قانون كلي در مورد تمام محلول هاي ظهور اعم از رنگي و سياه و سفيد، بدون استثنا صادق است. جدول زير مي تواند براي سه نوع داروي ظهور، راهنماي نسبتاً خوبي باشد:

داروهای ظهور فیلم
داروهای ظهور فیلم

چه وقت داروي ظهور ضعيف مي گردد؟

جواب اين سوال در تئوري به سادگي قانع كننده نيست. در برخي از لابراتوارها همچنان كه داروي ظهور ضعيف مي شود، زمان ظهور را به عنوان عامل جبران كننده افزايش مي دهند. اين كار اصولي و صحيح نيست. بهتر آن است كه به موازات ظاهر كردن فيلم ها، محلول تقويتي را كه حاوي تركيباتي از داروي ظهور كه ضعيف شده است به محلول اصلي اضافه كنيم.


تقويت داروهاي ظهور:

تا حدودي مي توان با اضافه كردن زمان ظهور، ضعف محلول را جبران كرد. اما اين روش را، حتي براي آماتورها نيز توصيه نمي كنيم. وقتي حجم كار زياد باشد، بايد در فواصل معيني محلول تقويتي يا محلول جبران كننده را به داروي ظهور اصلي اضافه كرد تا كمبودها و تركيباتي كه نقصان يافته اند، جبران شوند. برخي متخصصان تازه كار در لابراتوارهاي ظهور، تصور مي كنند كه فرمول داروهاي تقويتي، همان فرمول غليظ شده داروي اصلي يا اوليه است. در حالي كه اين تصور به كل از واقعيت دور است. برايتان نمونه اي مي آورم تا مسئله روشن شود.

همچنان كه فيلم ظاهر مي شود، مِتول و هيدروكينون بر آن دسته از املاح متبلور نقره كه در معرض نور واقع شده اند، تأثير مي گذارد و در اين فعل و انفعال، مقدار متول و هيدروكينون ضعيف مي شود. متقابلاً برمور پتاسيم يا سديم در داخل داروي ظهور افزايش مي يابد. به همين دليل، اگر بخواهيم داروي تقويتي بسازيم، لزومي ندارد كه برمور پتاسيم يا سديم برايش در نظر بگيريم.


تأثير گردش دارو:

براي ما روشن است كه به هنگام ظهور فيلم، محلول بايد در گردش باشد. مي دانيم كه عمل ظهور يك فعل و انفعال شيميايي است. بنابراين، داروهايي كه در مجاورت فيلم قرار گرفته اند به سرعت ضعيف مي شوند و ميزان برمور در اين نواحي، افزايش زيادي مي يابد. همين مطلب باعث بروز اختلالاتي از قبيل لكه لكه شدن يا كاهش كنتراست، يا ضعيف شدن فيلم مي گردد. اگر شدت گردش دارو افزايش يابد، كنتراست افزايش خواهد يافت و بالعكس.

به هر حال، فراموش نكينم كه اگر گردش مداوم و مستمر دارو براي ما امكان ندارد، بايد حداقل هر پانزده دقيقه يكبار، داروي ظهور را به آرامي به هم بزينم.

منبع: كتاب «تمهيدات سينمايي» به قلم دكتر اكبر عالمي | آماده سازي سند: مرتضي طالب پور

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

0 دیدگاه در “علم سانسیتومتری چیست؟”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *